„Dziś nie prosimy o empatię. Dziś żądamy systemowej reformy”. Relacja z prac nad projektem „STANDARDY W OBRONIE GODNOŚCI. Systemowy model postępowania służb publicznych wobec osób z niepełnosprawnością niewidoczną i neuroróżnorodnością”

To był wyjątkowo intensywny i pełen emocji dzień. 1 kwietnia – jako partnerzy społeczni – uczestniczyliśmy w posiedzeniu Senackiego Zespołu ds. Zrównoważonego Rozwoju, któremu przewodniczy senator Krzysztof Kwiatkowski. Spotkanie dotyczyło wdrożenia ogólnopolskiego projektu „STANDARDY W OBRONIE GODNOŚCI. Systemowy model postępowania służb publicznych wobec osób z niepełnosprawnością niewidoczną i neuroróżnorodnością”, objętego patronatem honorowym Ministerstwa Sprawiedliwości.

Jest to inicjatywa Fundacji na Rzecz Rozwoju Probacji „PROBARE”, realizowana we współpracy z Uniwersytetem w Białymstoku oraz koalicją organizacji wspierających.

„Ta problematyka zasługuje na uwagę najważniejszych osób w państwie, bo dotyka godności drugiego człowieka”.

Krzysztof Kwiatkowski, senator

Wydarzenie zgromadziło parlamentarzystów, przedstawicieli ministerstw, rzeczników, ekspertów akademickich oraz stronę społeczną. Wyłącznie tak szeroka reprezentacja przedstawicieli różnych grup umożliwi stworzenie skutecznych, a zarazem szanujących godność zasad ochrony osób z niepełnosprawnościami niewidocznymi w kontakcie z systemem prawnym. Wypracowane rozwiązania według założeń mają łączyć literę prawa z codzienną praktyką, a ich priorytetem będzie ochrona podmiotowości człowieka podczas procedur interwencyjnych.

W pierwszej części spotkania „Diagnoza systemowa, prawno-konstytucyjna, prezentacja założeń projektu »Standardy w obronie godności«” prof. Marek Konopczyński (Pełnomocnik Ministra Sprawiedliwości) wraz z przedstawicielami Uniwersytetu w Białymstoku oraz Fundacji „PROBARE” przedstawił ideę oraz główne założenia projektu. W swoich wystąpieniach eksperci wskazali m.in. na konieczność wypełnienia luki w polskim systemie prawnym, który dotychczas nie uwzględniał specyfiki „niewidzialnych niepełnosprawności” (np. spektrum autyzmu, niepełnosprawności intelektualnej w stopniu lekkim, chorób autoimmunologicznych, cukrzyca), w procedurach interwencyjnych i karnych. Ten brak często prowadzi do wtórnej wiktymizacji oraz naruszania godności osób, których dysfunkcje nie są oczywiste podczas pierwszego kontaktu, lecz istotnie ograniczają codzienne funkcjonowanie.

Druga część spotkania, „Potrzeby służb publicznych w perspektywie niepełnosprawności niewidocznej”, odbyła się z udziałem przedstawicieli Krajowej Szkoły Sądownictwa i Prokuratury, Komendy Głównej Policji oraz Służby Więziennej. Koncentrowała się ona na praktycznych aspektach pracy służb publicznych. Szczególnie mocno wybrzmiał w niej głos partnerów społecznych. Duże poruszenie wśród zgromadzonych wywołały słowa reprezentującej naszą Fundację Sylwii Kowalskiej. Jako przedstawicielka 208 rodzin wspieranych przez Fundację Autism Team, a zarazem koordynatorka Społecznego Pogotowia Interwencyjnego, przedstawiła perspektywę osób, dla których brak standardów to codzienny lęk o bezpieczeństwo bliskich w nierównym starciu z systemem.

„Dziś nie prosimy o empatię. Dziś żądamy systemowej reformy, bo obecny stan rzeczy to hazard, w którym stawką jest godność i zdrowie osób w spektrum autyzmu”.

Sylwia Kowalska, Fundacja Autism Team

Główną kwestią zaakcentowaną w wystąpieniu był brak umiejętności rozpoznawania neuroróżnorodności przez funkcjonariuszy. Zachowania wyglądające na złośliwość, opór, agresję lub wskazujące na bycie pod wpływem używek, w rzeczywistości często są mechanizmem przetrwania będącym reakcją na przeciążenie sensoryczne lub emocjonalne albo inną sytuację kryzysową (tzw. meltdown i shutdown).

W odpowiedzi na ten problem Sylwia Kowalska przedstawiła propozycję modelu postępowania opartą na czterech filarach:

1. Obowiązkowej identyfikacji cech neuroróżnorodności na początku interwencji.
2. Zastosowaniu modelu deeskalacyjnego zamiast siłowego, który zakłada zmianę strategii postępowania w przypadku rozpoznania cech wskazujących na neuroatypowość (np. braku kontaktu wzrokowego).
3. Dostosowaniu przesłuchań poprzez eliminację barier komunikacyjnych i wsparcie specjalistów.
4. Gwarancji bezpieczeństwa godnościowego przy stosowaniu środków przymusu, uwzględniającej specyfikę sensomotoryczną osób neuroatypowych.

Ważnym elementem nowego rozwiązania ma być Karta Sygnałów Alarmowych – gotowe narzędzie dla służb, oparte na „Zasadzie 3xS” (Spokój, Struktura, Sprawdzenie), którego znajomość będzie podstawą bezpiecznej interwencji.

Wdrożenie zaproponowanych rozwiązań, oprócz aspektu etycznego, posiada również wymiar praktyczny. Zrozumienie zachowań osób neuroatypowych zwiększy bezpieczeństwo funkcjonariuszy, zredukuje liczbę błędnych zatrzymań i podniesie skuteczność procesową, a także będzie chronić wizerunek służb przed kryzysami medialnymi.

Wystąpienie zakończyło się formalnym postulatem do MSWiA o wpisanie Karty Sygnałów Alarmowych do programu szkoleń podstawowych i doskonalenia zawodowego wszystkich funkcjonariuszy.

„Wnosimy o wpisanie Karty Sygnałów Alarmowych do programu szkoleń podstawowych i doskonalenia zawodowego funkcjonariuszy oraz o wydanie jasnych wytycznych komendantom, jak postępować w przypadku okazania takiej karty przez obywatela”.

Sylwia Kowalska, Fundacja Autism Team

Docelowo projekt „Standardy w obronie godności” ma stać się fundamentem zmian legislacyjnych i szkoleniowych służb publicznych. Wierzymy, że obecność i zaangażowanie przedstawicieli kluczowych ministerstw i instytucji państwowych oraz otwartość na współpracę ze stroną społeczną pozwoli na stworzenie pierwszego spójnego, międzyresortowego systemu, którego wdrożenie zapewni równe traktowanie oraz realną ochronę praw konstytucyjnych wszystkich obywateli – niezależnie od ich kondycji zdrowotnej.